از نجف تا نوفل‌لوشاتو؛ هجرتی که معادلات مبارزه را تغییر داد

به گزارش گروه امام و رهبری خبرگزاری صدا و سیما، گاهی در مسیر تحولات بزرگ تاریخی، یک جابه‌جایی جغرافیایی فقط به معنای تغییر مکان نیست؛ بلکه می‌تواند مسیر یک نهضت را تغییر دهد و امکانات تازه‌ای برای ادامه یک مبارزه فراهم کند. هجرت امام خمینی (ره) از عراق به فرانسه در مهرماه ۱۳۵۷ را می‌توان از همین منظر مورد بررسی قرار داد.

 هجرتی که در ابتدا در نتیجه فشار‌های سیاسی و محدودیت‌های اعمال‌شده در عراق شکل گرفت، اما در ادامه به یکی از مقاطع مهم در روند انقلاب اسلامی ایران تبدیل شد.

ماجرا از نجف آغاز شد؛ جایی که امام خمینی (ره) سال‌ها در آنجا اقامت داشت و فعالیت‌های علمی، دینی و سیاسی خود را دنبال می‌کرد. با اوج گرفتن اعتراضات و مبارزات مردم ایران علیه رژیم پهلوی، فشار بر امام (ره) نیز افزایش یافت. در دوم مهرماه ۱۳۵۷، نیرو‌های امنیتی عراق منزل ایشان را در نجف محاصره کردند و محدودیت‌هایی برای رفت‌وآمد و فعالیت‌های سیاسی ایجاد شد. بر اساس اسناد منتشرشده در مجموعه صحیفه امام (ره) ، دولت عراق از امام (ره) می‌خواست از مصاحبه با خبرنگاران، صدور اعلامیه و ایراد سخنرانی‌های سیاسی خودداری کند.

این اتفاق را نمی‌توان صرفاً یک اقدام امنیتی داخلی از سوی حکومت عراق دانست؛ زیرا در آن مقطع، مسئله فعالیت‌های سیاسی امام خمینی (ره) به موضوعی فراتر از مرز‌های عراق تبدیل شده بود. مبارزات داخل ایران شدت گرفته بود و پیام‌ها و اعلامیه‌های امام (ره) نقش مهمی در ارتباط با نیرو‌های مخالف رژیم پهلوی داشت. بنابراین، محدودکردن امکان ارتباط و فعالیت سیاسی ایشان می‌توانست در نگاه حکومت‌های درگیر، راهی برای کاهش دامنه این ارتباط باشد.

اما نقطه مهم ماجرا در واکنش امام خمینی (ره) به این محدودیت‌ها شکل گرفت. هنگامی که از ایشان خواسته شد فعالیت سیاسی خود را متوقف کند، مسئله برای ایشان صرفاً انتخاب میان «ماندن» یا «رفتن» نبود؛ بلکه مسئله اصلی، امکان ادامه مبارزه بود. امام (ره) در نهایت با پذیرش ترک عراق، مسیر دیگری را برای ادامه فعالیت خود انتخاب کرد.

در چنین شرایطی، سوریه یکی از گزینه‌های مطرح بود؛ اما با توجه به مناسبات پرتنش عراق و سوریه و احتمال ایجاد محدودیت در مسیر سفر، تصمیم گرفته شد ابتدا از طریق کویت به سوریه عزیمت شود. این انتخاب نشان می‌دهد که مقصد اولیه، لزوماً فرانسه نبود و پاریس در ادامه یک زنجیره از تحولات و محدودیت‌های پیش‌بینی‌نشده قرار گرفت.

امام خمینی (ره) در ۱۲ مهرماه ۱۳۵۷ نجف را به قصد مرز کویت ترک کرد، اما دولت کویت اجازه ورود ایشان را صادر نکرد و بدین ترتیب مسیر پیش‌بینی‌شده تغییر کرد. در نتیجه، بازگشت به عراق و انتخاب مقصدی دیگر در دستور کار قرار گرفت.

فرانسه در ابتدا مقصد اصلی این سفر نبود؛ اما به مقصدی تبدیل شد که شرایط سیاسی و رسانه‌ای متفاوتی را در اختیار رهبر نهضت قرار داد.

امام خمینی (ره) با انتشار پیامی درباره مهاجرت خود از نجف به پاریس تأکید کرد برای ایشان مکان مشخص موضوعیت ندارد و آنچه اهمیت دارد، انجام تکلیف الهی است. این نگاه در پیام ۱۴ مهر ۱۳۵۷ ایشان نیز بازتاب یافته است.

از این منظر، هجرت را می‌توان نه پایان یک مرحله، بلکه انتقال میدان مبارزه دانست.

در نجف، فعالیت امام خمینی (ره) در محیطی مذهبی و در شرایطی انجام می‌شد که حکومت عراق برای فعالیت‌های سیاسی او محدودیت ایجاد می‌کرد. اما حضور در فرانسه، امکان ارتباط مستقیم‌تر با رسانه‌های بین‌المللی را فراهم کرد. این تفاوت، اهمیت بسیار زیادی داشت؛ زیرا در سال‌های پیش از آن، بخش قابل توجهی از پیام‌های سیاسی امام (ره) از طریق اعلامیه‌ها، نوار‌های سخنرانی و شبکه ارتباطی هواداران به داخل ایران منتقل می‌شد.

اکنون شرایط جدیدی شکل گرفته بود: خبرنگاران و رسانه‌های خارجی می‌توانستند مستقیماً به محل اقامت امام (ره) مراجعه کنند و دیدگاه‌های ایشان درباره تحولات ایران را به مخاطبان خود منتقل کنند.

به این ترتیب، محدودیتی که با هدف کاهش دامنه فعالیت سیاسی امام (ره) ایجاد شده بود، در محیط جدید می‌توانست به فرصتی برای گسترش دامنه ارتباطات تبدیل شود.

امام خمینی (ره) پس از ورود به فرانسه، ابتدا در پاریس مستقر شد و سپس به نوفل‌لوشاتو رفت. این روستا در مدت کوتاهی به محل رفت‌وآمد خبرنگاران، ایرانیان، فعالان سیاسی و شخصیت‌های مختلف تبدیل شد. خود مجموعه صحیفه امام (ره) نیز سخنرانی‌ها، پیام‌ها، مصاحبه‌ها و دیدار‌های متعدد این دوره را ثبت کرده است. برای نمونه، فقط چند روز پس از استقرار در نوفل‌لوشاتو، سخنرانی ایشان برای ایرانیان مقیم پاریس در ۱۹ مهر ۱۳۵۷ در صحیفه امام (ره) ثبت شده است.

بنابراین، اهمیت نوفل‌لوشاتو را نباید فقط در محل اقامت امام (ره) خلاصه کرد. این مکان به یک مرکز ارتباطی برای انتقال پیام انقلاب تبدیل شد؛ مرکزی که ارتباط میان رهبر نهضت، مردم ایران و افکار عمومی خارج از کشور را تسهیل می‌کرد.

از همین جاست که می‌توان یکی از مهم‌ترین تفاوت‌های مرحله نجف و مرحله فرانسه را مشاهده کرد: در نجف، مسئله اصلی حفظ امکان مبارزه در شرایط فشار و محدودیت بود؛ در فرانسه، علاوه بر ادامه مبارزه، امکان بازتاب گسترده‌تر آن در فضای رسانه‌ای بین‌المللی نیز فراهم شد.

در واقع، هجرت به فرانسه را می‌توان در سه سطح بررسی کرد:

نخست، سطح سیاسی:

فشار‌های عراق و محدودیت فعالیت سیاسی، امکان ادامه حضور امام (ره) در نجف را دشوار کرد و سرانجام به خروج ایشان از عراق انجامید.

دوم، سطح ارتباطی و رسانه‌ای:

انتقال امام (ره) به فرانسه، ارتباط ایشان با رسانه‌های بین‌المللی را گسترده‌تر کرد و پیام‌های سیاسی ایشان با سرعت و دامنه بیشتری در خارج از ایران بازتاب یافت.

سوم، سطح تاریخی:

این هجرت در فاصله‌ای کوتاه از پیروزی انقلاب اسلامی روی داد و نوفل‌لوشاتو به یکی از شناخته‌شده‌ترین نقاط مرتبط با آخرین ماه‌های مبارزه علیه رژیم پهلوی تبدیل شد.

اقامت امام خمینی (ره) در فرانسه حدود چهار ماه به طول انجامید و در این مدت، حجم قابل توجهی از پیام‌ها، سخنرانی‌ها، مصاحبه‌ها و دیدار‌های ایشان ثبت شد. مجموعه صحیفه امام (ره) نیز بخش مهمی از این فعالیت‌ها را دربرگرفته است.

در داخل ایران نیز اعتراضات و اعتصابات گسترش یافت و روند تحولات سیاسی با سرعت بیشتری به سمت فروپاشی نظام سلطنتی پیش رفت. سرانجام در ۱۲ بهمن ۱۳۵۷، امام خمینی (ره) به ایران بازگشت.

هجرت؛ از یک اجبار سیاسی تا یک نقطه عطف تاریخی

به این ترتیب، ۱۳ مهر ۱۳۵۷ را می‌توان نه فقط سالروز خروج امام خمینی (ره) از عراق، بلکه نقطه‌ای در مسیر تغییر میدان مبارزه از یک محیط محدودشده به عرصه‌ای با دسترسی رسانه‌ای گسترده‌تر دانست؛ هجرتی که فقط چند ماه بعد، با بازگشت امام خمینی (ره) به ایران و پیروزی انقلاب اسلامی در بهمن ۱۳۵۷، وارد مرحله‌ای تازه شد.

پژوهشگر و نویسنده: طیبه السادات حسینی