آیا هوش مصنوعی می‌تواند به جای عالمان دینی، مرجعیت فکری پیدا کند؟

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، حجت‌الاسلام احمد واعظی، استاد حوزه و دانشگاه و نظریه‌پرداز اسلامی، در نشست «هوش مصنوعی و میراث اسلامی» در حاشیه هفته فرهنگی ایران در روسیه در شهر کازان، با اشاره به تفاوت هوش مصنوعی با رایانه‌های ساده گذشته اظهار کرد: هوش مصنوعی با کامپیوتر‌های ساده گذشته متفاوت است؛ هوش مصنوعی یک ماشین دیجیتال یادگیرنده است و رایانه‌های ساده گذشته چنین امکانی نداشتند. یکی از تفاوت‌های مهم نیز توانایی تولید محتواست.

وی افزود: رایانه‌ها در گذشته میراث موجود و محتوای گذشته را ارائه می‌کردند، اما هوش مصنوعی خودش محتوا تولید می‌کند و فعالیت‌هایی در جهت هوش طبیعی انجام می‌دهد؛ هرچند میان هوش مصنوعی و هوش طبیعی تفاوت‌های جدی وجود دارد.

واعظی با اشاره به دو دسته اصلی هوش مصنوعی گفت: ما یک هوش مصنوعی پیش‌بینی‌کننده و یک هوش مصنوعی مولد داریم. در حوزه اقتصاد و بازار سهام، هوش مصنوعی پیش‌بینی‌کننده با رصد بازار می‌تواند به شما توصیه کند که چه اقدامی انجام دهید. در حوزه امنیت نیز می‌تواند زمینه‌های وقوع جرم در جامعه را پیش‌بینی کند یا تحلیل شخصیت افراد را ارائه دهد.

این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: دسته دوم، هوش مصنوعی جنریتیو یا مولد است که در حوزه‌هایی مانند فیلم و موسیقی، ویدئو و موسیقی تولید می‌کند و حتی می‌تواند معماری یک ساختمان را طراحی کند. بیشترین مدل‌های این نوع هوش مصنوعی، متن تولید می‌کنند و حتی می‌توانند کتاب تولید کنند.

وی با اشاره به ارتباط این موضوع با میراث اسلامی تصریح کرد: با توجه به اینکه میراث اسلامی، از قرآن گرفته تا تفاسیر، احادیث و منابع ما، عمدتاً متن است، هوش مصنوعی متن‌محور اکنون محل بحث ماست که در رابطه با تراث اسلامی چه کارکرد‌هایی دارد.

واعظی با تشریح چهار هدف و کارکرد هوش مصنوعی مولد در حوزه میراث اسلامی اظهار کرد: هوش مصنوعی تولیدکننده در چهار هدف قابل استفاده است. نخست اینکه می‌تواند به دستیار پژوهشی تبدیل شود. دوم اینکه کاربری آموزشی داشته باشد و به جای یک انسان، هوش مصنوعی تدریس کند.

وی افزود: سال گذشته در دانشگاه هاروارد، دانشجویان را به دو دسته تقسیم کردند؛ یک عده با هوش مصنوعی آموزش دیدند و عده‌ای دیگر با استاد آموزش دیدند و آنهایی که با هوش مصنوعی آموزش دیده بودند، رتبه‌هایشان از آن دسته دانشجویان بهتر شد.

استاد حوزه و دانشگاه، سومین کارکرد را استفاده افراد عادی از هوش مصنوعی برای کسب اطلاعات درباره اسلام و علوم اسلامی دانست و گفت: افراد معمولی می‌توانند برای کسب اطلاعات درباره اسلام و علوم اسلامی به هوش مصنوعی مراجعه کنند.

واعظی ادامه داد: هدف چهارم که از اهمیت بیشتری برخوردار است، این است که آیا هوش مصنوعی می‌تواند به جای عالمان دینی، مرجعیت فکری پیدا کند؟ یک مسلمان عقاید دینی خود را با مراجعه به عالمان فرا می‌گیرد و آن عالم برای او مرجع فکری می‌شود. مسلمان با اعتماد به آن عالم، عقاید خود را کسب می‌کند. همچنین در حوزه شریعت، یک مسلمان کیفیت نماز، حج و دیگر اعمال خود را با اعتماد به فتوای فقیه و عالم دینی انجام می‌دهد؛ بنابراین این سؤال مطرح است که آیا می‌توان به جای اعتماد به عالم دینی، به هوش مصنوعی اعتماد کرد؟

وی با بیان اینکه از نظر او چنین جایگزینی امکان‌پذیر نیست، گفت: از نظر بنده، این مسئله نمی‌تواند اتفاق بیفتد. هوش مصنوعی برای سه هدف اول می‌تواند تا حدی مورد استفاده قرار گیرد. احتمال خطا یا اشتباه در هر منبعی وجود دارد، اما در امور ایمانی و باور دینی ما نمی‌توانیم نسبت به خطا‌ها و اشتباه‌هایی که رخ می‌دهد چشم‌پوشی کنیم.

واعظی با اشاره به سازوکار فعالیت هوش مصنوعی اظهار کرد: الگوریتم‌هایی که هوش مصنوعی دارد به گونه‌ای نیست که هوش را موظف به استفاده از محتوای صحیح و مطابق با واقع کند. هوش مولد متن، سازوکارش این است که نشانه به نشانه مطالب را کنار هم قرار می‌دهد و پیش‌بینی می‌کند پاراگراف بعدی چه باشد.

وی افزود: الگوریتم‌های این چت‌بات‌ها مبتنی بر این هستند که متنی باورپذیر و پذیرفتنی ارائه دهند، نه متنی که لزوماً درست و مطابق با حقیقت باشد. بار‌ها اتفاق افتاده است که چت‌جی‌پی‌تی جعل کرده یا منبعی را معرفی کرده که اصلاً وجود نداشته است. فعلاً چت‌باتی نداریم که اگر مطلبی را نادرست تشخیص داد، آن را ارائه نکند و همچنین ممکن است منبعی را ذکر کند که وجود خارجی ندارد.

استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به حجم عظیم داده‌های موجود در اختیار چت‌بات‌ها گفت: حجم عظیم داده‌ها در دست چت‌جی‌پی‌تی، بیشتر از مطالب غلط است و این سامانه به همه آنچه در اینترنت در دسترس است رجوع می‌کند. هیچ‌کس نمی‌تواند بگوید میزان مطالب باطل در این «بیگ‌دیتا» بیشتر از مطالب درست است؛ اتفاقاً برعکس، میزان محتوای درست بیشتر از مطالب غلط است.

واعظی در پایان خاطرنشان کرد: به همین خاطر، هوش مصنوعی برای سه هدف اول که گفتم خوب و مفید است و می‌تواند کاملاً مؤثر باشد، اما برای هدف چهارم، یعنی اینکه باور و اعتقاد خود را از مطالبی که گاهی جعلی هستند بگیریم، قابل اعتماد نیست. هوش مصنوعی به دلیل همین خطا‌ها هیچ‌وقت جای عالم دینی را در باور‌سازی و پشتوانه عمل به شریعت نمی‌گیرد.