دستورالعمل ارزیابی و اولویت‌بندی طرح‌های پژوهشی

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی با اعلام اینکه در تمام پروژه‌های هوش مصنوعی جهاددانشگاهی، پژوهشگر انسانی مسئول نهایی نتایج است، تأکید کرد: هوش مصنوعی فقط یک ابزار است.

افشین صندوقدار گفت: شورای راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی بر اساس ماده ۵ اساسنامه و با ترکیبی متشکل از رئیس جهاددانشگاهی به‌عنوان رئیس شورا، معاون پژوهش و فناوری جهاددانشگاهی به‌عنوان نایب‌رئیس، خودِ وی به‌عنوان دبیر شورا و جمعی از اعضای هیئت علمی برجسته از داخل و بیرون جهاددانشگاهی تشکیل شده است.

وی افزود: حضور شخصیت‌های علمی و اجرایی برجسته که سال‌ها تجربه مدیریت پژوهش‌های فناورانه را در کارنامه دارند، تضمین‌کننده عمق کارشناسی و پشتوانه اجرایی تصمیمات شوراست.

تصویب نظام‌نامه اجرایی با شاخص‌های عملکردی مشخص

صندوقدار نخستین و مهم‌ترین وظیفه شورای راهبردی را تصویب سیاست‌ها، اهداف و مأموریت‌های مرکز در چارچوب اساسنامه و اسناد بالادستی دانست و خاطرنشان کرد: شورا در نخستین جلسه خود با بررسی دقیق وظایف مصرح در ماده ۳ اساسنامه شامل شناسایی ظرفیت‌ها، توسعه زیرساخت‌ها، تعریف پروژه‌های پژوهشی، توسعه آموزش، انتشار و ترویج، و ارتباط با صنعت، نظام‌نامه اجرایی مرکز را تصویب کرد.

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی تصریح کرد: این نظام‌نامه که نقشه راه عملیاتی مرکز است، برای هر یک از بند‌های اساسنامه، شاخص‌های عملکردی مشخص، جدول زمانی و نهاد مسئول تعیین کرده است. به این ترتیب، همسویی تمامی فعالیت‌ها با اهداف کلان در قالب یک چارچوب مصوب و الزام‌آور تضمین می‌شود.

دستورالعملی مبتنی بر آسیب‌شناسی ملی

صندوقدار دومین الزام مصوب در شورای راهبری را دستورالعمل ارزیابی و اولویت‌بندی طرح‌های پژوهشی عنوان و تشریح کرد: بر اساس این دستورالعمل، هر طرح پژوهشی باید در شورای علمی تخصصی مربوطه شامل حوزه‌های پزشکی و سلامت، زیست‌فناوری، اقتصاد دانش‌بنیان، و علوم انسانی و اجتماعی مورد ارزیابی قرار گیرد.

وی معیار‌های این ارزیابی را تطابق با اولویت‌های راهبردی مرکز و اسناد بالادستی، نوآوری و بدیع بودن مسئله پژوهش، امکان‌پذیری فنی و اقتصادی، و رعایت الزامات اخلاقی و حقوقی برشمرد و تأکید کرد: این فرآیند با نگاهی به آسیب‌شناسی‌های موجود در سطح ملی از جمله نقد‌های وارد بر آیین‌نامه‌های مشابه در سایر نهاد‌ها که به دلیل نبود ترکیب بین‌رشته‌ای و تخصصی با چالش مواجه شده‌اند، طراحی شده است.

همخوانی با رهنمود‌های OECD و یونسکو

رئیس مرکز راهبری هوش مصنوعی جهاددانشگاهی سومین اقدام این شورا را تنظیم پیش‌نویس آیین‌نامه و تعیین چارچوب‌های شفاف‌سازی، مسئولیت‌پذیری و پاسخ‌گویی در قبال تصمیمات سیستم‌های هوشمند بیان کرد و گفت: در این پیش‌نویس بر اصولی، چون حفظ حریم خصوصی داده‌ها، پرهیز از سوگیری‌های تبعیض‌آمیز، تضمین قابلیت توضیح‌دهندگی مدل‌ها و نظارت انسانی بر فرآیند‌های تصمیم‌گیری تأکید شده است.

وی افزود: این اصول با رهنمود‌های بین‌المللی از جمله اصول پنج‌گانه OECD یعنی رشد فراگیر و پایدار، احترام به حقوق بشر، شفافیت، امنیت و مسئولیت‌پذیری و همچنین توصیه‌نامه‌های یونسکو در خصوص رعایت عدالت و حفاظت از محیط‌زیست، همخوانی کامل دارد.

هوش مصنوعی در خدمت توانمندسازی پژوهشگر، نه جایگزینی

صندوقدار در پاسخ به بخش دیگری از پرسش که به حفظ استقلال علمی پژوهشگران اشاره داشت، با تأکید بر اینکه این موضوع از اهمیتی ویژه برخوردار است، اظهار کرد: ما عمیقاً معتقدیم هوش مصنوعی باید در خدمت توانمندسازی پژوهشگر باشد، نه محدودسازی یا جایگزینی او. بر این اساس، در سیاست‌های مصوب شورا چند مرز مشخص برای حفظ استقلال علمی ترسیم شده است.

وی اولین مرز را اصل عاملیت و مالکیت فکری پژوهشگر دانست و افزود: در تمامی پروژه‌های مرکز، پژوهشگر انسانی به‌عنوان صاحب اثر و مسئول نهایی نتایج پژوهش شناخته می‌شود و هوش مصنوعی صرفاً ابزاری در خدمت اوست. بر اساس آیین‌نامه‌های در دست تنظیم، هرگونه خروجی پژوهشی که با کمک ابزار‌های هوش مصنوعی تولید می‌شود، باید به وضوح مشخص کند که نقش هوش مصنوعی در چه مرحله‌ای بوده و مسئولیت نهایی محتوا و اعتبارسنجی نتایج بر عهده پژوهشگر انسانی است.

آزادی در انتخاب مسئله و روش پژوهش

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی دومین مرز را آزادی در انتخاب مسئله و روش پژوهش عنوان و خاطرنشان کرد: شورای راهبردی بر این باور است که جهت‌دهی به پژوهش‌ها نباید به معنای تحمیل موضوعات از پیش تعیین‌شده بر پژوهشگران باشد. رویکرد ما، رویکرد توانمندسازی و تسهیل‌گری است، نه تصدی‌گری و محدودسازی.

صندوقدار در ادامه تأکید کرد: مرکز با ایجاد زیرساخت‌های داده‌ای و محاسباتی، ارائه مشاوره‌های تخصصی و تعریف چارچوب‌های همکاری با سازمان‌ها و واحد‌های جهاددانشگاهی و همچنین صنعت، بستر را برای پژوهش‌های نوآورانه فراهم می‌کند، اما انتخاب مسئله و روش پژوهش بر اساس تشخیص و خلاقیت خود پژوهشگر صورت می‌گیرد.

تأکید شورای راهبری بر پیشتازی اجرا نسبت به سیاست‌گذاری

صندوقدار با اشاره به مصوبات اولین جلسه شورای راهبری خاطرنشان کرد: در آن جلسه تأکید شد که شأن شورا سیاست‌گذاری و جهت‌دهی است و امور اجرایی نباید معطل این شورا بماند؛ برنامه‌ها باید هرچه سریع‌تر وارد فاز عملیاتی شوند.

رئیس مرکز راهبری پژوهش و پیشرفت هوش مصنوعی جهاددانشگاهی سومین مرز حفظ استقلال علمی را تنوع‌بخشی به روش‌های پژوهش و پرهیز از جبرگرایی تکنولوژیک دانست و بیان کرد: شورای راهبری با تأکید بر رویکرد‌های بین‌رشته‌ای، پژوهشگران را تشویق می‌کند که از ترکیب روش‌های کمی و کیفی و همچنین بهره‌گیری از نظریه‌های علوم انسانی و اجتماعی در کنار مدل‌های محاسباتی، به فهم عمیق‌تری از پدیده‌ها دست یابند.

وی افزود: همان‌گونه که در اساسنامه مرکز بر بهره‌گیری از ظرفیت بین‌رشته‌ای هوش مصنوعی با رویکرد‌های پزشکی، سلامت، زیست‌فناوری، کوانتوم و اقتصاد دانش‌بنیان تأکید شده، شورا بر این باور است که هوش مصنوعی باید به‌عنوان یک «همکار هوشمند» در کنار سایر روش‌های علمی قرار گیرد، نه اینکه به‌عنوان یک روش مشروع پژوهش تلقی شود.

صندوقدار با استناد به تحقیقات اخیر در حوزه فلسفه علم هشدار داد: بهره‌مندی از هوش مصنوعی در اکتشافات علمی، اگر با حفظ عاملیت انسانی و خرد جمعی همراه نباشد، می‌تواند به نوعی استیلا و انقیاد نوین در علم منجر شود که شکاف میان بهره‌برداران و محرومان را تشدید خواهد کرد.

مشارکت پژوهشگران در تصمیم‌سازی‌های کلان

رئیس مرکز راهبری هوش مصنوعی جهاددانشگاهی چهارمین مرز را مشارکت پژوهشگران در تصمیم‌سازی‌های کلان عنوان و تصریح کرد: ما همواره از حضور نمایندگان جامعه پژوهشگران در کارگروه‌های تخصصی استقبال کرده‌ایم و بازخورد‌های آنان را در بازنگری و اصلاح سیاست‌ها لحاظ می‌کنیم.

وی با تشریح روند مصوب شورا اظهار کرد: بر اساس مصوبه شورا، تمامی آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌های مرکز، پیش از نهایی شدن، در معرض نقد و نظر عموم پژوهشگران قرار می‌گیرد و دیدگاه‌های آنان در کارگروه‌های تخصصی بررسی می‌شود. این رویکرد مشارکتی، تضمین‌کننده آن است که مقررات وضع‌شده نه به مثابه مانعی بر سر راه خلاقیت، که به‌عنوان تسهیل‌گر و جهت‌دهنده فعالیت‌های پژوهشی عمل کنند.

توازن میان جهت‌دهی راهبردی و آزادی علمی

صندوقدار تأکید کرد: این شورا با بهره‌گیری از حضور شخصیت‌های برجسته‌ای همچون دکتر علی منتظری و سایر اعضاء، مسیر خود را با توازن ظریف میان «جهت‌دهی راهبردی» و «حفظ آزادی علمی» پیش می‌برد.

وی در پایان ابراز امیدواری کرد و گفت: ما بر این باوریم که پیشرفت حقیقی در عرصه هوش مصنوعی، زمانی محقق می‌شود که پژوهشگران ضمن بهره‌مندی از حمایت‌های نهادی و چارچوب‌های هدایتگر، از استقلال کافی برای بروز خلاقیت و نوآوری برخوردار باشند. این همان مسیری است که می‌تواند ایران عزیز ما را در زمره کشور‌های پیشرو در این عرصه حیاتی قرار دهد.