مفهوم‌سازی جامع امنیت آب در مقیاس آبخیز

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما ، محمد طاوسی در پژوهشی با عنوان «مفهوم‌سازی جامع امنیت آب در مقیاس آبخیز» که در قالب رساله دکتری و با راهنمایی مهدی وفاخواه و مشاوره سیدحمیدرضا صادقی در دانشگاه تربیت مدرس انجام شده است، با اشاره به اهمیت مدیریت در سامانه‌های طبیعی گفت: مدیریت، علمی است که با تکیه بر مدل‌های مفهومی و ذهنی به سازمان‌دهی و دستیابی به اهداف مشخص در بازه زمانی معین کمک می‌کند. زمین دربرگیرنده سامانه‌ای پیچیده از مؤلفه‌هایی، چون زمین‌شناسی، اقلیم، هیدرولوژی و خاک‌شناسی است که بر ابعاد اجتماعی و زیستی انسان اثر می‌گذارند.

وی افزود: امنیت در واقع تابع معکوس خطر است؛ یعنی هرچه خطر کمتر، امنیت بیشتر خواهد بود. امنیت را می‌توان درجه‌ای از حفاظت در برابر رویداد‌های ناخواسته دانست که از وقوع آنها جلوگیری می‌کند. از این‌رو امنیت هر جزء، بر امنیت کلی مجموعه و تعادل میان اجزای داخلی و خارجی سامانه تأثیرگذار است.

طاوسی با بیان اینکه سیلاب‌های متعدد و دخالت‌های انسانی باعث برهم خوردن تعادل اجزای هیدرولوژیک آبخیز شده‌اند، اظهار کرد: این عوامل سبب شده امنیت آبخیز‌ها آسیب ببیند. تاکنون مفهوم امنیت آبخیز از منظر هیدرولوژی، که مهم‌ترین مؤلفه یک سامانه آبخیز و نتیجه تعامل سایر عوامل است، به‌صورت جامع مورد بررسی قرار نگرفته است.

به گفته این پژوهشگر، هدف از این تحقیق «مفهوم‌سازی جامع امنیت آب» در مقیاس آبخیز و در راستای تحقق اهداف مدیریت جامع آبخیز بوده است. او توضیح داد: «در گام نخست، مشکلات اساسی و هیدرولوژیک‌محور در حوزه آبخیز شناسایی می‌شوند و سپس معیار‌ها و عوامل امنیت‌محور در چهار بُعد بوم‌شناختی، اقتصادی، اجتماعی و زیرساختی انتخاب و مقادیر آنها از طریق داده‌های موجود، بازدید‌های میدانی، پرسش‌نامه و مصاحبه مورد ارزیابی قرار گرفت.

وی ادامه داد: پس از استانداردسازی این معیارها، حدود بالا و پایین آنها با روش حداکثر درست‌نمایی مشخص شد. در ادامه، امنیت جامع آب در مقیاس آبخیز به‌صورت تفکیک‌شده در چهار بُعد یادشده و سپس به‌صورت ترکیبی بررسی شد تا میزان تاب‌آوری بوم‌سازگان و جامعه در برابر عوامل فشار و تغییر مشخص شود.

طاوسی گفت: در این مطالعه از مدل‌های مبتنی بر تصمیم‌گیری چند معیاره (MCDM) برای وزن‌دهی و اولویت‌بندی معیار‌ها استفاده شد.» او افزود که در مرحله نهایی، «پهنه‌بندی جامع امنیت آب» در چهار بُعد جداگانه و ترکیبی، بر پایه رویکرد پیشنهادی، در حوزه آبخیز گرگانرود اجرا و بومی‌سازی شد.

این پژوهشگر خاطرنشان کرد: نتایج این مطالعه با ایجاد بستر تحلیلی برای مدیریت آبخیز با نگاهی جامع‌هیدرولوژیک، می‌تواند در ارائه الگو‌های مؤثر برای مواجهه با چالش‌های متنوع حوزه آبخیز مفید واقع شود و به مدیران کمک کند تا سیاست‌های اصولی و کارآمدی برای ارتقای امنیت منابع آب و پایدارسازی بوم سازگان‌های مرتبط اتخاذ کنند.